(પ્રકૃતિકાવ્ય નહીં લખી શકવા બાબત એક ખેતમજૂરી કરતા કવિની ઉક્તિ)

વહેલી પરોઢે સૂર્યએ પોતાનો ચૂલો સળગાવ્યો
ત્યારે અમે અમારા ટાઢાબોળ ચૂલાની બાજુમાં બેઠા હતા જાગતાં…
એવું નથી કે મને સ્પર્શતું નથી આ મૃદુ ઝાકળ
ગમે છે,
પણ પરોઢના ગર્ભમાં પાંગરેલું આ ઓસ
સુંવાળા ઘાસ પર બેસીને તેની મહાન ગાથા સંભળાવે તે પહેલાં
મારી માના હાથમાં ઊપસી આવેલા ફોલ્લા
એની કથા કહેવા માંડે છે
ઝાકળ પોતાને મોતી સિદ્ધ કરે તે પહેલાં
પગમાં પડેલા ઢીમડાં
પોતાને કોહિનૂર સાબિત કરી ચૂક્યા હોય છે
‘પરોઢે કમલ સરોવરે અંગ ઝબોળાય’ની કલ્પનાને ટાણે તો
અમે ધૂળમાટીથી રગદોળાઈને થઈ ગયા હોઈએ છીએ પરસેવે રેબઝેબ…

વંદન! વરસતા વરસાદની દોમદોમ સાહ્યબીને બે હાથે વંદન!
પણ મને તો ધોધમાર વરસાદમાં
માથું ઢાંકતા છાપરાની કલ્પના વધારે વહાલી લાગે છે

મને યાદ છે,
એક દી કોલસાની ભઠ્ઠીમાં કામ કરતાં મા દાઝી ગયેલી
એક મોટા અર્ધ વર્તુળાકાર ફરફોલા સાથે ઊપસી આવેલા અનેક ફોલ્લા હાથ પર
મને તેમાં દાઝી ગયેલો ચંદ્ર ને સેંકડો બુઝાતા સિતારા દેખાયેલા
બસ આટલું નાનું (પ્રકૃતિ?) કાવ્ય રચાયું હતું ચિત્તમાં….
મારું કલ્પનાશીલ મો જોઈ માએ પૂછેલું
‘ધરાએલો લાગે છે, કંઈ ખાઈને આવ્યો કે શું?
હું કશું બોલ્યો નહીં,
કયા મોઢે કહેવું કે ભરપેટ ગાળો ખાધી છે શેઠની…

તમે જ્યારે ‘સીમ દોમદોમ તડકામાં નહાય’નું અદ્ભુત કલ્પનાચિત્ર રજૂ કરો છો,
ત્યારે મારી હોજરીમાં તપતું હોય છે એક ગીતનું મુખડું, કે-
‘આખું આકાશ એક ધગધગતો ચૂલો ને સૂરજ એક શેકાતી રોટલી…’

તમે કહો છો,
‘સમી સાંજે સૂરજ કેવા અદ્ભુત રંગો પૂરે છે ક્ષિતિજ પર, નહી?’
આઈ એગ્રી,
લાખલાખ સલામ એના કેસરિયાપણાને!
કિરણોની ફરતી પીંછીને!
પણ અમારા જીવનમાંથી બુઝાઈ ગયેલો સૂર્ય
મને ક્ષિતિજના રંગોની કલ્પના નથી કરવા દેતો…
મને તો તેમાં મારી માના સેંથીના આકાશમાંથી આથમી ગયેલા સૂર્યને કારણે
ભૂંસાયેલા સિંદૂરના લાલપીળા ડાઘા દેખાય છે,
જેને હું કોઈ જ પોતાથી સાફ નથી કરી શકતો…
પ્રકૃતિએ સર્જેલી મસમોટી ઊંડી ખીણ કરતાં
મને પેટનો ખાડો વધારે ઊંડો લાગે છે.

પ્લીઝ! એવું ન સમજતા કે હું પ્રકૃતિનો ચાહક નથી
પણ હાલ પૂરતું
હું તેનું કાવ્ય સર્જી શકું તેમ નથી, સોરી!

– અનિલ ચાવડા

Share

ચમકતું સ્ટીલ જેવું
લાલ પટ્ટીવાળું
લાગણીદાર પીનો પોતાની ભીતર સમાવી રાખતું
ને
વિખરાયેલા સંબંધોના કાગળોને સ્ટેપલ કરતું
એક સ્ટેપ્લર હતું મારી પાસે
નકામા ને ખોટી રીતે સ્ટેપલ થઈ ગયેલા સંબંધોને
ઉખાડવા માટેનો અણીદાર ભાગ પણ હતો તેમાં
હમણાથી એ ભાગ થોડો વધારે પડતો વળી ગયો છે
કંઈ પણ ખોટી રીતે સ્ટેપલ થઈ જાય તો ઉખાડી નથી શકાતું
પીન પણ બરોબર નથી લાગતી કાગળોમાં
સંબંધો વિખેરાઈ જાય છે
ફાટી પણ જાય છે
ક્યારેક હાથમાં વાગી જાય તો લોહીઝાણ થઈ જાય છે આંગળી
બહુ મથ્યો તેને રિપેર કરવા
પણ ન થયું તે ન જ થયું
છેવટે દુકાને ગયો, રિપેર કરાવવા
દુકાનદાર કહે,
‘સ્ટેપ્લર તે કંઈ રિપેર કરાવવાનું હોય? બદલી નાખવાનું હોય!’
પણ એ સ્ટેપ્લર મારી છાતીમાં છે
અને હું એને બદલી નથી શકતો.

– અનિલ ચાવડા

Share

1.
માર્ગમાં છું,
વરસોથી
તારાપણાના ગઢથી ઊતરી રહ્યો છું.

2.
તમામ જૂનાં સંધાનો
ગોટમોટ વાળીને દડાની જેમ
દૂર-દૂર-દૂર ફેંકી દઉં છું
છતાં તરત દોડીને લઈ આવે છે એને
મારા એકાંતનો શ્વાન
અને મૂકી દે છે મારી અંદર
હતાં એમ ને એમ જ…

3.
સુંદર અને ઇસ્ત્રીટાઇટ મારી ચામડીનું વસ્ત્ર
સાવ મેલુંઘેલું ને ચીમળાયેલું થઈ ગયું
પણ હજીયે
એ પહેરી શકતું નથી મને
માત્ર તને જ પહેરી રાખે છે.

4.
સાવ સિફતથી
સુંવાળા સ્પર્શથી
પંપાળી પંપાળીને
વહાલપૂર્વક કાપી લઉં છું,
છતાં રોજ તારાં સ્મરણો
મારામાં ઊગી જાય છે,
દાઢી પરનાં વાળ જેમ…
હું મૃત્યુ પામ્યો છું
મારા શબ પર
વાળની નાનીનાની અણીઓ ડોકિયા કરી રહી છે.

– અનિલ ચાવડા

Share

(1)
બળદની ખૂંધ પર જે રીતે ખેડૂત પરોણાની આર મારે તેમ
વર્ષોથી ખાલી પડેલા ઘરના મોભારાની એક તિરાડમાંથી
સૂરજ રોજ ઘરની ખૂંધ પર કિરણના પરોણાની આર માર્યા કરે છે.

(2)
ઈંટ, સિમેન્ટ અને લાકડાઓના ટેકે શું ઊભું છે?
એ તો રામ જાણે
ઘર તો ક્યારનું ઘર છોડીને ભાગી ગયું છે.

(3)
રોજ અડધી રાત્રે
ક્યાંકથી એક દીવાની જ્યોત
ઊડતી ઊડતી આવે છે
અને ઘરમાં જઈને અદૃશ્ય થઈ જાય છે
ઘરમાં અજવાળાનો એક ટુકડો
સતત રિબાય છે

(4)
લોકો કહે છે
રોજ રાત્રે એ ઘરમાં કોઈક રડતું હોય છે
બધા કહે છે એ ભૂત છે…
પણ શું
ઘર પોતે રડતું ન હોઈ શકે?

(5)
’તું કહેતો હતો,
ઘરની અંદર વર્ષોથી કોઈ ચિત્રો દોરી રહ્યું છે’
‘તો દોરે જ છે ને!’
‘પણ અંદરની દીવાલ પર તો ઊખડેલાં પોપડાં સિવાય બીજું કંઈ જ લાગતું નથી,
બધું વર્ષોથી આમ જ ખાલીખમ પડ્યું હોય એમ લાગે છે.’
‘હું એ જ તો કહું છું, ત્યાં વર્ષોથી કોઈ ખાલીપો ચીતરે છે.’

– અનિલ ચાવડા

Home
– Translated from Gujarati by Rupalee Burke

(1)
Like the farmer pricks the bullock on its rump
with the pointed end of the goad,
through the crack in the roof of the house
lying vacant since years
the sun pricks the house on its rump
every day with the goad of its rays.

(2)
Only God knows
what is this that stands
supported by brick-cement and timber?
It’s ages since the home has fled from the house.

(3)
At midnight everyday
the flame of a lamp
comes flying from somewhere
and vanishes into the house.
A small piece of brightness
groans continuously inside . . .

(4)
People say
daily at night someone weeps in that house.
They say it is a ghost . . .
But couldn’t it be the house itself weeping?

(5)
‘You were saying that someone
is painting pictures inside the house’.
‘Of course, someone is painting!’
‘But there doesn’t seem to be anything
on the inner walls except crumbling plaster,
It has all been desolate like this since years.’
‘That is precisely what I am saying,
Someone’s been painting loneliness there since years.’

Share

તાજા જન્મેલા બાળકના રુદનનો સ્વર પ્રસરે તેમ
નવજાત સૂર્યકિરણો ચોમેર પ્રસરી વળ્યાં
ઝાડ, ડાળ, પાન પર થઈને
રસ્તામાં, શેરીમાં, ફળિયામાં
ગલીકૂંચીમાં થઈને
દોડતો દોડતો તડકો યુવાન થઈ ગયો
ને
બપોરને પરણી ગયો
યુવાની ધખતી રહી
સાંજ પડી એટલે
ઘરડું અજવાળું
ઝાંખી ઝાંખી આંખે સૃષ્ટિને જોઈ રહ્યું
અંધારું યમરાજની જેમ આવી
દિવસના ખોળિયામાંથી જીવ લઈ ગયું…

– અનિલ ચાવડા

Share

Post Navigation